Bài văn thơ ấy là như vầy:
Hỏi rằng, chữ tình trên đời là vật gì,
Mà khiến người sống chết vẫn bên nhau?
Khắp trời nam đất bắc, chim đôi chung bước,
Cánh già qua bao mùa hạ lận đông.
Niềm vui sum họp, nỗi buồn ly biệt,
Giữa đời còn biết bao kẻ si tình.
Ông hẳn cũng muốn nói: dưới ngàn dặm mây tầng,
Trước muôn núi tuyết chiều, bóng đơn côi biết đi đâu?
Đường Hoành Phần xưa, lặng lẽ tiếng tiêu trống,
Khói hoang vẫn trải mịt mù đồng bằng.
Chiêu hồn đất Sở, than tiếc cũng muộn,
Sơn quỷ khóc âm thầm trong gió mưa.
Trời cũng ghen ghét, chưa tin cho ta,
Chim oanh tước yến đều thành đất vàng.
Nghìn thu vạn cổ, để đợi thi nhân,
Ngâm nga say sưa, đến thăm mộ nhạn.
Bài từ này xuất từ “Mô Ngư Nhi, Nhạn Khưu từ” của Nguyên Hảo Vấn, văn học gia nổi tiếng đời Kim.
Về bài từ này, thực ra đằng sau còn một câu chuyện.
Năm nọ, Nguyên Hảo Vấn lên đường đến Tịnh châu dự thi.
Vì xuất thân danh môn, từ nhỏ ông đã được dạy dỗ chu đáo, tài văn chương bộc lộ rất sớm. Năm tám tuổi đã làm thơ và mang tiếng thần đồng. Dẫu vậy, đường công danh của ông chông gai, thi hoài không đậu.
Lần này ông lại đi thi, trên đường gặp một người thợ săn. Người ấy bắn hạ một con trong đôi nhạn đang bay trên trời. Con kia lượn vòng kêu rên thảm thiết, biết bạn đời đã chết, bèn lao đầu xuống đất tự tử theo.
Tình nghĩa của loài chim ấy làm ông xúc động sâu xa.
Hỏi trần gian chữ tình là gì, mà lại khiến người trao cả sống chết? Đông đi xuân đến, tình vô hạn, sum họp càng vui thì ly biệt càng thê lương. Mây tầng trải vạn dặm, tuyết chiều phủ ngàn núi, thân đơn bóng lẻ, từ nay biết về đâu?
“Khắp trời nam đất bắc, chim đôi chung bước, cánh già qua bao mùa hạ lận đông.”
Đúng vậy. Bao năm sóng vai cùng bay, chân bốn phương trời; bao năm nương tựa, trải bao mùa hạ đông. Tình sâu nghĩa nặng, chưa từng có sức nào chia rẽ được chúng. Nhưng nửa kia đã ra đi, sống một mình còn nghĩa gì? Thế nên theo đi luôn.
Chim nhạn phó thân vì người bạn đời, đó thực là đại tình trong chốn nhân gian.
Bài văn như thế, Tống Huy Tông xem xong liền khen không dứt miệng:
- “Hỏi rằng, chữ tình trên đời là vật gì, mà khiến người sống chết vẫn bên nhau! Khiến người sống chết vẫn bên nhau…”
Xem bài thi, Tống Huy Tông cũng rơi vào ngẩn ngơ cảm khái. Một bài viết về chữ tình tinh tế đến vậy, khiến y thật sự động lòng.
Đúng vậy. Giữa sống và chết, chính là chữ tình! Cam lòng trao cả sinh mạng, đó là tình đến dường nào! Nghĩa cử như vậy, trải nghìn thu vạn cổ cũng sẽ được người đời ca tụng.
Cả bài từ, câu chuyện bên trong, lẫn đề tài chữ tình, đều thể hiện trọn vẹn một chữ “tình”.
Tống Huy Tông càng xem càng thấy kỳ diệu. Y biết Võ Thực có tài, nhưng đọc bài này vẫn bị kinh diễm. Y không khỏi thầm nghĩ, không hiểu cái đầu Võ Thực mọc kiểu gì mà văn hay đến vậy cứ nhặt đại có ngay, tựa hồ chẳng tốn chút sức lực nào. Từ lúc quen hắn đến giờ, cứ tuỳ tiện lôi ra một bài là thứ người thường không sao làm nổi. Đây quả là Văn Xương tinh giáng trần!
Tống Huy Tông vốn khát khao thi từ văn chương, là người đầy tính lãng mạn thơ. Nay đọc bài này, y không khỏi động lòng, bởi văn của Võ Thực thoả mãn đúng cái tâm khát khao ấy. Y ra đề thế này cũng là để cho Võ Thực có đất phát huy, nào ngờ hắn lại làm ra được bài hay thế này.
Tống Huy Tông khen mãi, quần thần bốn phía đều nhìn ra. Hoàng đế hình như rất ưu ái Võ Thực; cái độ kinh thán khi đọc bài khiến người ta khó lòng không ngoái nhìn. Mọi người liếc nhau, thầm hiểu trạng nguyên lần này e rằng Võ Thực thoát không được rồi.
Còn bài của người khác ư? Tống Huy Tông xem xong bài Võ Thực, phần còn lại lười hẳn không xem nữa. Đúng vậy, y không xem nữa. Quan gia tuỳ hứng đến thế đấy.
Tống Huy Tông nhìn Tăng Bố và các quan:
- Chư khanh, trạng nguyên này, trẫm thấy chính là Võ Thực rồi. Người còn lại các khanh tự xếp hạng đi.
Quần thần tuy đã đoán trước kết quả, nghe thế vẫn rung động. Quan gia hơi quá võ đoán chăng? Các bài khác còn chưa xem hết mà! Nhưng họ cũng chỉ nghĩ thế chứ không nói gì.
Ánh mắt không khỏi đổ dồn về Võ Thực. Tuy là đại thần, từ nay e rằng cũng phải lui tới thân mật với hắn nhiều hơn. Vị này sắp thành hồng thần đấy.
Lúc này, Tăng Bố mỉm cười. Võ Thực được quan gia coi trọng thế này, sau này e rằng còn thẳng tiến tận mây xanh.
Mặt Tăng Bố bình thản, nhưng trong lòng sóng ngầm cuồn cuộn. Bàn tay phải giấu trong tay áo vì kích động mà khiến ống tay run run nhẹ liên hồi.
Bài còn lại các quan vẫn xem. Chỉ là các giám khảo thấy những bài ấy tuy hay, không chỗ nào trách được, nhưng không gây được sự chấn động. Bọn họ đã đọc quá nhiều văn hay, tê liệt cả rồi. Đến khi cuối cùng xem bài Võ Thực, họ mới hiểu vì sao quan gia kích động đến thế. Lúc trước họ còn tưởng quan gia thiên vị, có lẽ cố ý muốn đề bạt Võ Thực. Ai ngờ vừa xem bài, từng giám khảo, từng đại thần đều biến sắc từng hồi.
- Bài này… bài này… chữ tình thể hiện sâu sắc đến vậy! Hoàn toàn hợp với đề của quan gia, lại viết lay động lòng người, bi thương da diết. Đây… văn hay đấy!
Nhiều giám khảo và đại thần xem xong đều trầm ngâm hồi lâu.
- Bài này thật sự là giai tác, lấy bài này mà đỗ trạng nguyên, quả nhiên quan gia nhìn không lầm!
Ánh mắt mọi người nhìn Võ Thực lại đổi. Trước đó họ tưởng hắn được quan gia cưng chiều, ra quyết định võ đoán. Giờ xem lại, người ta mới là chân tài thực học. Họ đã xem hết mọi bài, tuy có vài bài cũng được, nhưng chẳng bài nào lay động được như của Võ Thực. Thật sự hay! Khâm phục! Nhiều đại thần thở dài cảm thán không thôi.
Tăng Bố cầm bài thi cũng yêu không buông tay. Ông suýt bật cười, lại sợ thất thố, bèn ráng nuốt lại.
Tăng Bố nghĩ thầm: học trò bình thường sau này vào triều thì được ông che chở, học trò nhờ thầy mà quý. Nhưng ông, Tăng Bố này, thì khác. Ông là nhờ học trò mà được triều thần ủng hộ. Đứa học trò chưa lên đã thể hiện khí thế đến thế, bảo sao ông không vui. Sau này người ta thấy ông sẽ nói ông là thầy của Võ Thực, oách lắm chứ.
Tăng Bố lúc này vui đến cong cả khóe môi. Gặp được học trò như Võ Thực, ông nằm mơ cũng không dám nghĩ. Ai ngờ một thư sinh huyện Thanh Hà năm nào lại đi đến bậc trạng nguyên ngày hôm nay, tất cả ngẫm lại như một giấc mộng.
Đôi khi Tăng Bố tự hỏi, Võ Thực rốt cuộc là hạng người gì. Biết thơ, biết làm ăn, lại biết nắm bắt lòng người. Quan trọng hơn là vận may tốt, gặp được Tống Huy Tông còn giữ nổi quan hệ với y, tạo nên tất cả ngày hôm nay. Nhìn thế nào cũng có chút điềm báo thế không thể cản! Người này trải qua ngắn ngủn thế mà đã như một vì sao mới lên, không ai ngăn nổi. Không biết sau này Võ Thực vào triều sẽ tạo nên sự nghiệp ra sao!
Tăng Bố thật lòng chờ mong. Võ Thực càng vinh hiển, ông làm thầy càng hưởng ánh hào quang.
Tống Huy Tông đã khâm điểm Võ Thực làm trạng nguyên, đến bài của người khác cũng chẳng buồn xem, chuyện đã định. Điện thí do quan gia một tay nắm giữ, không thể có biến số, người khác chỉ cần tuân theo ý của Tống Huy Tông là xong.
Vì quá ưng bài Võ Thực, Tống Huy Tông lại bảo:
- Bài này dùng tình chí sâu, trẫm rất cảm động. Bỗng nghĩ ra một việc: từ nay nghiêm cấm các địa phương bắt nhạn, liệt chim nhạn vào hạng vật cấm bắt. Soạn chỉ ngay!
- Tuân chỉ!
Thái giám bên cạnh lập tức đi làm.
Võ Thực cũng không ngờ, một bài văn của mình lại khiến Tống Huy Tông hạ quyết định thế. Chuyện tốt đấy chứ! Toàn trường chấn động, ai cũng thấy cử động này của Tống Huy Tông thật thánh minh.
Giữa lúc ấy, có một người rất bất an. Đó là Thái Kinh. Con trai lão không những bị Tống Huy Tông mắng ngay trước mặt, bài thi của nó quan gia cũng chẳng thèm liếc thêm, hoàn toàn không màng. Ngược lại, Tống Huy Tông rất coi trọng Võ Thực, tự thân điểm danh xem bài hắn, khen không dứt, rồi điểm làm trạng nguyên. Thái Kinh suýt ngã quỵ. Đây là một tín hiệu rất xấu. Chẳng lẽ quan gia không còn trọng dụng lão nữa? Điều này khiến lão hoảng sợ. Tất cả địa vị hôm nay của lão đều đến từ thánh ân. Mất sự yêu mến của quan gia, lão cũng ngồi không vững. Đừng thấy lão có vẻ oai phong, quan gia không thích thì mọi thứ vô dụng. Cơ nghiệp, quyền thế vất vả xây dựng, quan gia có thể huỷ diệt dễ như trở bàn tay.
Lão không hiểu nổi thằng con bất tranh đấy rốt cuộc đã làm chuyện gì. Thái Kinh tuyệt đối không ngờ con trai lão lại ba bốn lần khiêu khích quan gia. Ngay cả lão cũng không dám nói với quan gia như thế, vậy mà thằng ranh ấy gan lại bự đến thế.
Lúc này, Tống Huy Tông đặt bài thi xuống, hỏi chư đại thần có ý kiến gì không. Khâm điểm Võ Thực làm trạng nguyên, ai có ý kiến cứ đứng ra.
- Bẩm quan gia, bài Võ Thực viết hoàn toàn hợp với chữ tình, hơn nữa là đại tình sinh tử. Cả văn lẫn câu chuyện miêu tả đều chấn động lòng người, quả là bài hay nhất tại đây!
- Vâng, quan gia khâm điểm Võ Thực làm trạng nguyên, vi thần không ý kiến!
- Vi thần cũng tán thành Võ Thực làm trạng nguyên!
- Vi thần cũng vậy!
Nhiều triều thần đứng ra tỏ ý không dị nghị. Trước hết, bài văn ấy tìm không ra lỗi, viết hay, bọn họ cũng thích. Sau nữa, quan gia thích thì càng không có lỗi để bắt, lúc này phản đối chẳng phải làm quan gia mất vui sao.
Nếu một bài loạn xạ được điểm trạng nguyên, bọn họ xem xong thấy bất ổn, hoặc cảm thấy quan gia rõ ràng thiên vị, có lẽ sẽ có vài đại thần cương chính đứng ra can hai lời. Chỉ là những người đã đọc bài thì đều câm lặng không nói được gì. Tràng tán thành này thật sự xuất phát từ lòng họ.
Nghe triều thần nói thế, Võ Thực cũng thở phào. Đừng coi thường bọn đại thần này, tuy hắn được quan gia sủng tín, nhưng nếu danh bất phù thực thì rốt cuộc vẫn chưa trọn vẹn, chút ít phiền toái. Giờ thì mọi người tâm phục khẩu phục, quan gia cũng đã khâm điểm, đều là kết quả tốt nhất.
Đại thần nhao nhao khen quan gia anh minh thánh tài. Tống Huy Tông cũng gật đầu, đã không vấn đề thì cứ định vậy.
- Các suất còn lại, các khanh định đoạt xong thì phóng bảng đi!
Bảng nhãn, thám hoa gì đó cứ để đại thần xếp, Tống Huy Tông lười bận tâm.
Rất nhanh, kết quả ra. Mấy người bảng nhãn, thám hoa phía sau đều là mặt lạ. Vương Thao và Lý Thụ đều không lọt vào.
Lý Thụ cũng chẳng nản. Hắn vẫn rất vui. Từ nay hắn thật sự là tiến sĩ rồi, đăng ký vào sổ, góp mặt trong danh sách quan viên dự bị của triều đình.
Vốn theo lệ cũ, phóng bảng còn cần thêm vài thủ tục sau nữa, không đăng ngay được, còn phải mất chút thời gian. Đám cử nhân này gần như cũng có thể về.
Nhưng Tống Huy Tông không đi theo đường thường. Y nhìn đám đông trong sân, bỗng cười:
- Chư khanh, hôm nay điện thí đã xong, nhưng các khanh lần đầu vào cung, đi một chuyến cũng không dễ. Tất cả cùng trẫm dạo một vòng Diên Phúc cung đi!
Quan gia đã nói thế, mọi người còn nói được gì? Tất nhiên đồng loạt gật đầu ưng thuận.
Chỉ là người ở lại hơi đông. Cả đám mấy trăm người nối đuôi Tống Huy Tông đến Diên Phúc cung, cảnh tượng quả thật hùng vĩ. Vài đại thần trong triều cũng đoán không ra tâm tư của quan gia, rồi tản về hết.
Dọc đường ai nấy bàn tán bài của Võ Thực.
Võ Thực hiện giờ cũng chưa biết Tống Huy Tông đang nghĩ gì.
Khi họ men theo đường vào Diên Phúc cung, Tống Huy Tông liền đi thay y phục. Quán Thông bên cạnh cười bảo:
- Chư vị tiến sĩ đợi chốc lát, quan gia đi thay đồ ạ.
Các tiến sĩ ngẩn ra. Thay đồ? Quan gia định làm gì đây?