Cánh cửa khoang thuyền kẽo kẹt mở ra.
Trong khoang chật hẹp, mùi gỗ ẩm, cá ươn lâu ngày và cám gạo phảng phất quện vào nhau.
Nghe tiếng động, bà Hàn, mẹ Trần Khánh, vội bước tới đón:
- A Khánh, hôm nay… thế nào rồi?
Trần Khánh lắc đầu, giọng trầm xuống:
- Đám người ở bến cá lại ép giá. Hôm nay vận may cũng chẳng ra sao, thả một mẻ lưới mà chỉ được mấy con cá con tép nhỏ, bán tất cả cũng chẳng kiếm nổi mấy đồng.
Bà Hàn thở dài, nước mắt ngân ngấn:
- Ôi… rồi mai này mẹ con mình sống sao đây?
Bà nhìn bao gạo đã gần cạn đáy.
- Giờ đến gạo lức cũng chẳng có mà ăn, đành nhai cám gạo. Chỉ mong Long Vương mở mắt, ban cho mẹ con ta bữa cơm qua ngày.
Trong thời buổi này, cơm trắng, bánh bao hay mì làm từ bột trắng đều đắt đỏ, chỉ nhà giàu mới ngày nào cũng ăn nổi. Người dân thường, nhất là dân chài, quanh năm chỉ ăn gạo lức, cám gạo, ốc đồng, lá sậy trộn lẫn. Được ăn thứ lương thực thô không pha tạp đã là chuyện hiếm.
Nhà họ Trần giờ đến gạo lức cũng khó kiếm, cám gạo đã thành món ăn chính.
Ngày thường họ hầu như không dùng dầu, muối cũng dè sẻn. Phần lớn chỉ biết lấy ớt, hành dại và tỏi át đi mùi khó chịu.
Còn thứ “cơm Long Vương ban” mà bà Hàn nhắc đến, chẳng qua là bánh bao nguội người ta cúng rồi thả xuống đáy sông. Vớt lên, bánh đã ngấm nước, bở nát như thịt thối.
Bà Hàn buồn bã thở dài:
- Cha con đi đào kênh vận chuyển cho trong tộc, vừa đi là bặt vô âm tín. Bỏ lại hai mẹ con ta côi cút. Nghề chài lưới chẳng sống nổi nữa rồi…
Bà nhìn Trần Khánh, cắn môi:
- Cứ thế này, không có nghề trong tay thì biết làm sao? Mẹ nghe chú Đại Xuân nói Tiểu Xuân sắp đến Vạn Bảo Đường học việc. A Khánh, con cũng tìm cách học lấy một nghề đi.
Với dân ở vịnh Câm, làm nghề chài lưới rốt cuộc chẳng có tương lai. Muốn thoát khỏi vũng lầy này, chỉ còn trông vào một nghề trên bờ, dù có phải bắt đầu từ chân sai vặt thấp kém nhất.
Trần Khánh nhỏ giọng hỏi:
- Học nghề… chắc tốn không ít bạc phải không mẹ?
Nhà họ Trần vốn đã nghèo. Dẫu trước kia có chút tiền dành dụm, đám người của Kim Hà Bang cũng đã vét sạch từ lâu.
Đây là thời buổi người thường hễ có tiền là bị nhòm ngó.
Lão Trương kéo thuyền từng gặp vận may, kiếm được ít đồng. Lão đem tiền đến nhà nổi khoe của, đêm đó liền bị cướp, còn bị đánh gãy một chân.
Nhà nổi là nơi vừa mở sòng bạc trên thuyền, vừa chứa gái làm tiền.
Nhà lão Khâu mù chữ cũng chẳng khá hơn. Lão bị dụ ký khế ước bán cá, cuối cùng con dâu bị bán thẳng vào nhà nổi.
Những chuyện như vậy xảy ra nhan nhản, kể không sao cho hết.
Bà Hàn im lặng hồi lâu rồi khó nhọc nói:
- Bí quá thì về nhà cũ, hỏi mượn ông nội con một ít?
Nhà cũ ư?
Trần Khánh thầm lắc đầu, không nói gì.
…
Quá trưa, hai mẹ con rời thuyền, đi qua ba con phố dài rồi đến phường Sài Ngư.
Mùi tanh từ những sạp cá đã dọn đi vẫn còn vương lại. So với mùi hôi thối bám riết ở vịnh Câm, nơi này xem ra vẫn có đôi chút sức sống.
Nhà họ Trần nằm ngay trong phường Sài Ngư, là một tiệm tạp hóa.
Phía sau tiệm nối với một cái sân nhỏ xiêu vẹo, chen chúc bốn năm gian nhà.
Ông cụ họ Trần mất vợ từ sớm, một mình bán tạp hóa nuôi lớn hai trai một gái: con gái cả Trần Kim Hoa, con trai lớn Trần Vũ, cha của Trần Khánh, và con trai thứ Trần Văn.
Lúc này ông cụ Trần đang ngồi trong gian nhà chính, rít thuốc lào từng hơi. Nét mặt ông đan xen cả vui mừng lẫn lo âu.
Vây quanh ông là gia đình chú hai Trần Văn.
Trần Văn là con trai út được ông cụ thương nhất. Hắn có vẻ ngoài thanh tú, trắng trẻo giống cha thời trẻ, từ bé đến lớn chưa phải chịu khổ bao giờ.
Ông cụ vẫn luôn tính để hắn nối nghiệp nhà cũ và tiệm tạp hóa. Khổ nỗi Trần Văn đã quen lười nhác. Khi rảnh thì đi khuân vác kiếm chút tiền, mệt lại về nhà nằm dài, chẳng chịu nổi cực nhọc.
Ông cụ thương con, phần cưng chiều nhiều hơn trách mắng.
Bên trái Trần Văn là thím hai, tóc búi gọn, cài trâm gỗ, ăn mặc tươm tất hơn bà Hàn nhiều.
Bên phải là Trần Hằng, em họ của Trần Khánh, kém hắn năm tháng nhưng thân hình vạm vỡ, nét mày cũng lộ vẻ lanh lợi. Trông gã khỏe khoắn hơn trước không ít.
Phía bên kia, cô cả Trần Kim Hoa và chị họ Dương Huệ Nương đang nhặt rau, rửa rau.
Dương Huệ Nương chừng mười bốn, mười lăm tuổi. Ngũ quan không quá sắc sảo nhưng càng nhìn càng dễ mến. Nước da màu lúa mạch khỏe khoắn, đôi mắt long lanh sáng ngời.
Trần Khánh lặng lẽ quan sát mọi người. Ông cụ thương gia đình chú hai hết mực; bản thân ông ăn mặc tằn tiện, bữa ăn cũng dè sẻn, món ngon thức tốt đều dành cho gia đình Trần Văn.
Ông đặc biệt cưng chiều Trần Hằng, đứa cháu lanh lợi thông minh.
Còn Trần Khánh là cháu đích tôn, vậy mà cảnh ngộ lại khác Trần Hằng một trời một vực.
- Cha!
- Ông nội!
Hai mẹ con bước vào sân. Trần Khánh cung kính hành lễ với ông cụ Trần.
Ông cụ là người đứng đầu gia đình theo lề thói cũ, vai vế và thân phận trong nhà đều khác hẳn.
Thím hai lập tức tiến lên, giọng cao vút, cố ý tỏ vẻ ngạc nhiên giễu cợt:
- Chà, hôm nay chị dâu cả rảnh rỗi ghé thăm cơ à?
Trong lời nói rõ ràng còn có ý khác.
Bà Hàn bĩu môi, chẳng buồn đáp lời cô em dâu.
Cô cả Trần Kim Hoa ngẩng lên liếc hai người một cái, không buồn để tâm, rồi lại cúi xuống nhặt rau.
Chỉ có Dương Huệ Nương vừa thấy Trần Khánh, mắt khẽ sáng lên, cất tiếng gọi:
- A Khánh!
Trần Khánh mỉm cười đáp:
- Chị họ.
Trong trí nhớ của hắn, cô cả là người khôn khéo, thực dụng, còn chị họ lại dịu dàng, hiền lành.
Hắn và chị họ từ nhỏ đã rất thân thiết.
Năm nay chị họ mười sáu tuổi, đã làm ở tiệm may được ba năm. Giờ nàng đã có thể tự tay may khăn thêu đem bán.
Ông cụ Trần đặt tẩu thuốc xuống, gọi hai mẹ con:
- Vợ thằng cả, ngồi đi.
Hàn huyên vài câu, ông cụ nhìn Trần Khánh rồi thở dài:
- A Khánh, con cũng phải cố gắng lên.
Ông thầm lắc đầu.
Trần Vũ từ bé đã thật thà chất phác, Trần Khánh cũng thành ra chậm chạp, khờ khạo. Sống trong thời buổi gian nan này, kiếm miếng ăn đã khó, nói gì đến chuyện nên nghiệp lớn.
Dẫu Trần Khánh chẳng có gì nổi bật, dù sao cũng là cháu ruột của ông.
Trần Văn bày vẻ người lớn, nghiêm giọng nói:
- Còn trẻ, phải mau tìm kế sinh nhai. Không thể chuyện gì cũng để mẹ con lo liệu.
Trần Khánh liếc chú hai, trong lòng chỉ thấy buồn cười.
Một kẻ ăn bám gia đình như hắn ta mà cũng có mặt mũi lên lớp người khác sao?
Bà Hàn vội lên tiếng:
- Cha, A Khánh còn nhỏ.
Rồi bà vào thẳng chuyện chính:
- Vì vậy con muốn cho nó học một nghề mưu sinh.
Nghe vậy, ông cụ Trần gật đầu:
- Học lấy một nghề là chuyện tốt. Nếu học thành, ít ra giữa thời buổi này cũng kiếm được miếng ăn.
Thấy ông cụ tán thành, mắt bà Hàn sáng lên. Bà vội nói:
- Học nghề phải có một khoản tiền bái sư. Mẹ con con… thật sự chẳng còn dư đồng nào…
Bà chưa nói hết, nhưng ý đã quá rõ.
Mí mắt ông cụ Trần giật nhẹ. Ông lặng im.
Ngày Trần Vũ ra ở riêng, ông chẳng cho mang theo được gì ngoài mấy món đồ dùng thường ngày.
Bao năm qua, ông vẫn thấy có lỗi với gia đình con cả.
Nhất là chuyện Trần Vũ thay chú hai đi đào kênh vận chuyển, đến nay vẫn bặt tin.
Thím hai vừa nghe vậy liền cảnh giác:
- Cha, Tiểu Hằng đang học võ ở võ quán, tốn kém lắm. Chuyện ấy không thể để lỡ được…
Trần Hằng đang học võ ở võ quán ư?
Nghe đến đó, Trần Khánh khẽ động tâm.
Võ quán là nơi dạy người ta luyện võ, học phí lại rất đắt. Phần đông môn sinh đều là con nhà giàu trong huyện.
Trần Kim Hoa ngồi không yên nữa, lên tiếng:
- Cha, Tiểu Hằng đi học võ từ bao giờ? Sao con không biết?
Giọng cô cả có vẻ bất mãn.
Ông cụ Trần gõ nhẹ vào tẩu thuốc rồi chậm rãi nói:
- Chuyện này cha chưa kịp báo cho mọi người. Ba tháng trước, Tiểu Hằng vào võ quán Quảng Xương học võ, tiến bộ khá lắm. Nếu mọi việc thuận lợi, sang năm nó có thể dự khoa thi võ.
Nói đến đây, đuôi mắt ông cụ đã ánh lên nét vui mừng.
Ở nước Yến, đỗ Tú tài võ là có công danh, gia đình được miễn giảm thuế. Khoản ấy chẳng hề nhỏ.
Nếu tiếp tục thi cử, đỗ Võ cử nhân thì càng một bước lên mây, rạng danh tổ tiên. Với nhà thường dân, chẳng khác nào mộ tổ bỗng bốc khói xanh.
Thím hai vênh mặt đắc ý, chẳng khác nào con gà trống vừa gáy sáng:
- Sáng nay Tiểu Hằng luyện quyền, thầy dạy ở võ quán còn khen nó có tố chất tốt!
Nói rồi, bà lấy ra một chiếc khăn lụa.
- Cha sờ thử tấm lụa này xem. Đây là phu nhân thầy Lưu ở võ quán thưởng cho đấy…
Trần Khánh nhìn bàn tay gầy guộc của ông nội miết trên mặt lụa. Đôi mắt đục ngầu của ông bỗng ánh lên vẻ thích thú.
Hắn biết, thứ vải ấy chỉ có trong nội thành.